Sanktuarium Bochnia

Parafia pw. św. Mikołaja w Bochni

Plac św. Kingi 9, 32-700 Bochnia,  tel.: 14 612 34 17
E-mail:  → kancelaria_mikolaj@poczta.onet.pl

Kancelaria parafialna urzęduje od poniedziałku do piątku: 900–1100 i 1700–1800,
a w soboty: 900–1100.
Narzeczeni przyjmowani są w każdy piątek (oprócz pierwszego piątku miesiąca) od godz. 1600.

Więcej danych kontaktowych
Porządek nabożeństw
Intencje Mszy Świętych na tydzień

Administrator danych osobowych informuje, że wszystkie dane osobowe
na stronie internetowej Parafii pw. św. Mikołaja w Bochni
umieszczone zostały za zgodą osób, których dane dotyczą, lub umieszczone są na podstawie prawa.

       

    

  

Tomasz Fall u św. Mikołaja

Dosyć długo leży mi na sercu sprawa naznaczonego zębem czasu, największego dzieła wybitnego organmistrza Tomasza Falla, którym są zabytkowe organy bazyliki św. Mikołaja w Bochni. Pretekstem do napisania niniejszego artykułu stała się stopniowa materializacja planów przy­wró­ce­nia temu instrumentowi dawnej świetności. Dla uświadomienia jak najszerszemu gronu osób wartości zabytkowej i artystycznej bocheńskich organów postaram się przybliżyć postać ich twórcy.

 

W historii polskiego budownictwa organowego przełom XIX i XX wieku nie zapisał zbyt wielu chlubnych kart. Ale i w tym popiele błyskały iskry indywidualności twórczej – prolongata dawnej świet­no­ści. Niewątpliwie do najwybitniejszych polskich organmistrzów tego czasu należał uczeń fran­cu­skie­go mistrza Aristide Cavaille-Colle'a – Jan Śliwiński, który działał we Lwowie. Jego in­stru­men­ty, np. w kościele św. Katarzyny w Krakowie czy w katedrze zamojskiej, do dziś zadziwiają szlachetnością brzmienia i starannością wykonania. Trzeba docenić również działalność rodziny Żebrowskich w Krakowie oraz Stanisława Janika w Krośnie.

 

Wróćmy jednak do bohatera naszego artykułu. Tomasz Fall urodził się 15 września 1860 r. w Iwli koło Dukli. Już w wieku 12 lat rozpoczął edukację w zawodzie organmistrza, wstępując do Szkoły Przemysłowej w Krośnie, by po pięciu latach nauki, w roku 1877, otrzymać świadectwo wy­pi­su następującej treści: „Jako siedemnastoletni uczeń wyuczył się w tym zawodzie dobrze i zrobiwszy swą sztukę popisową zadowalająco, otrzymuje świadectwo na towarzysza i poleca się go wszystkim Szanownym Obywatelom”.

Wkrótce, pracując jako czeladnik w warsztacie organmistrza krośnieńskiego Stanisława Janika, uzyskał tytuł majstra i wyjechał do Lwowa, gdzie zatrudnił go sam Jan Śliwiński, o którym była już mowa wcześniej.

Powodem powrotu Tomasza Falla do Małopolski stało się zamówienie oo. Cystersów ze Szczy­rzy­ca na budowę nowych organów. Prawdopodobnie jako pracownik Jana Śliwińskiego ukończył on w roku 1887 realizację przedsięwzięcia tak udanego, że „... organ, którego melodya wszystkich zachwycała, był powodem, iż organmistrza P.Tomasza Falla wzywano do bliższych i dalszych koś­cio­łów, gdzie częścią budował nowe organy, częścią stare przerabiał i poprawiał...” (Kronika parafialna w Szczyrzycu, 1887).

Naturalnym skutkiem tak wspaniałego dzieła i doskonałej o nim opinii było założenie przez Falla własnej firmy w Szczyrzycu, gdzie osiadł po zawarciu małżeństwa z Anną Biel. Kilka lat później umieścił na szczyrzyckich organach tabliczkę z napisem: „Tomasz Fall organmistrz w Szczyrzycu 1892”. Około 1900 r. Tomasz Fall miał już murowaną piętrową pracownię, własną stolarnię, od­le­wnię blachy na piszczałki oraz zatrudniał kilkunastu pracowników. Zatrudniani przez niego stolarze i snycerze byli tak świetnymi fachowcami, iż stylowość wykonania szaf organowych mogłaby zwieść nawet oko historyka sztuki.

 

Instrumenty powstałe w warsztacie Falla, a było ich około 100, to organy niezwykle starannie wykonane, przy zastosowaniu wysokiej klasy materiałów, uwzględniające założenia konstrukcyjne dawnych mistrzów; Fall nie zerwał z tradycją, lecz wykorzystywał ją twórczo, umieszczając jej osią­gnię­cia w romantycznej szacie brzmieniowej. Do dziś zadziwia precyzja fallowskich rozwiązań tech­ni­cznych, a niezwykle subtelna intonacja (brzmienie poszczególnych głosów) daje wspaniałe od­czu­cia estetyczne. Osobiście miałem okazję delektować się dźwiękiem małego instrumentu Or­gan­mi­strza ze Szczyrzyca, który znajduje się we wsi Kościelisko koło Zakopanego.

Realia życia w XIX-wiecznej Galicji odcisnęły swe piętno na sztuce Tomasza Falla. Budował on instrumenty takie, na jakie było zapotrzebowanie, a że zamówienia pochodziły najczęściej z ubo­gich, wiejskich parafii, powstawały instrumenty małe, posiadające około 10 głosów, jednakże za­w­sze dopasowane do danego wnętrza brzmieniem i wyglądem zewnętrznym. Bogate miejskie parafie zamawiały organy większe, o bardziej urozmaiconej dyspozycji, często wymagając zastosowania nowinek technicznych. Można tu wymienić świetnie zachowane osiemnastogłosowe organy w Szcza­w­ni­cy, bliźniaczy instrument w Morawicy, czy wreszcie największe dzieło Tomasza Falla: dwudziestogłosowe organy kościoła św. Mikołaja w Bochni.

 

Jak wynika ze znajdującego się w Muzeum Miejskim w Bochni oryginalnego kosztorysu, który sporządził Tomasz Fall w roku 1898, ówczesny proboszcz, ks. Franciszek Lipiński, powierzył naj­lep­szej w okolicy firmie rekonstrukcję organów stanowiących wyposażenie kościoła. Wykonawca re­mon­tu opisuje zbadany przez siebie dwudziestopięciogłosowy instrument, którego większość ele­men­tów drewnianych (w tym 540 piszczałek i rozprowadzające do nich powietrze wiatrownice) jest niestety stoczona przez robactwo.

Jest to instrument umieszczony w dwóch szafach z tzw. wolnostojącym stołem gry, znajdującym się pomiędzy nimi tak, że organista zwrócony jest twarzą do ołtarza. Organy wyposażone są w trak­tu­rę mechaniczną i – uznawane ówcześnie za nowoczesne – wiatrownice stożkowe. Dwadzieścia szla­che­tnie brzmiących głosów rozdzielone jest na dwa manuały i pedał (klawiaturę nożną). Grający ma do dyspozycji różne urządzenia pomocnicze (imponujące na tle twórczości innych polskich or­gan­mi­strzów tego czasu), jak włącznik Tutti (wszystkich rejestrów), Pedaloctavkoppel (powodujący wzmocnienie pedału przez mechaniczne zdwojenie oktawowe) czy standardowe połączenie ma­nu­a­łów oraz manuałów z pedałem, jak też pozwalającą na cieniowanie dynamiczne szafę ekspresyjną. Wzmiankowanymi wiatrownicami stożkowymi zastąpiono poprzednio stosowany system klapowo-zasuwowy, uzyskując większą miękkość brzmienia, pozbawiło to jednak organistę dużego zakresu kontroli nad jakością dźwięku.

Niektórych głosów z przekazanej 100 lat temu dyspozycji już dzisiaj nie znajdziemy, inne zmie­ni­ły nazwę i miejsce w instrumencie, a w związku z tym także funkcję. Jest to jednak nadal instrument imponujący i posiadający dużą wartość. Niestety, jego stan techniczny, poprzez nieumiejętnie prze­pro­wa­dza­ne remonty, a szczególnie ich małą częstotliwość, jest alarmujący i pogarsza się z dnia na dzień. Nie sposób też nie wspomnieć, że łagodne, romantyczne brzmienie bocheńskich organów z trudem spełnia wymagania dużej przestrzeni kościoła, co ujawnia się przede wszystkim podczas akom­pa­nia­men­tu śpiewowi dużej ilości wiernych, zwłaszcza że uszkodzenia intonacji wielu pisz­cza­łek oraz brak niektórych głosów dodatkowo osłabia wolumen tego instrumentu. W wykonawstwie muzyki artystycznej uciążliwy jest także brak samodzielności drugiego manuału (jest on typowym liturgicznym manuałem akompaniującym).

 

Nie jest moim zamierzeniem przedstawianie tu planu renowacji omawianego wspaniałego dobra kultury, bo nad kształtem tego przedsięwzięcia zastanowić się powinno powołane w tym celu grono ekspertów, ale pragnąłbym, aby sprawa ratowania bocheńskich organów stawała się droga coraz większemu gronu ludzi rozumiejących rolę tego instrumentu w „podnoszeniu serc”, tak wiernych w czasie liturgii, jak i melomanów. Mimo wspomnianych mankamentów jest to jednak dzieło sztuki o kształcie charakterystycznym dla epoki, w której powstało.

Tomasz Fall zmarł 26 listopada 1922 r., a na jego grobie w Szczyrzycu umieszczono napis:

 

„Choć ciało w ziemi, to jednak dzieła rąk jego

Dźwiękami swemi przez setkę lat chwałę Imienia wznoszą Boskiego

W nagrodę, o Boże, z Miłosierdzia Swego

Przyjm jego duszę do szczęścia wiecznego”.

 

Nie pozwólmy zatem, by dzieło rąk Mistrza ze Szczyrzyca zmarło na naszych oczach, po­zba­wia­jąc nas i naszych potomnych wspaniałych, ubogacających doznań estetycznych, jakie niesie mu­zy­ka płynąca ze szlachetnych źródeł.

Ireneusz Wyrwa

Pisząc niniejszy artykuł, korzystałem z materiałów zgromadzonych przez Ernesta Kubalę w pra­cy magisterskiej poświęconej Tomaszowi Fallowi i jego działalności.

— — — — — — — — — — — — — — — —

Autor, pochodzący z Nowego Wiśnicza, rozpoczął grę na organach w Państwowym Liceum Muzycznym im. Fryderyka Chopina w Krakowie. W dniu 2 czerwca 1998 r. koncertował w ramach obchodów osiemsetlecia Bochni na organach w kościele św. Mikołaja. W roku 1999 ukończył z wyróżnieniem studia w Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach w klasie organów. Brał udział w wielu mistrzowskich kursach interpretacji muzyki organowej. Jest częstym laureatem ogólnopolskich, jak również i międzynarodowych konkursów organowych.

© Parafia św. Mikołaja w Bochni 2016